Zelfredzaam thuis en op de kinderopvang

Omschrijving

Pedagogisch professionals ervaren steeds vaker minder zelfredzaamheid bij kinderen. Denk aan zelf aankleden of naar het toilet gaan. Hoewel dit misschien onschuldig lijkt, raakt het aan een belangrijke basis voor de ontwikkeling van kinderen. Zelfredzaamheid helpt kinderen om zelfstandig te handelen zelfvertrouwen op te bouwen en actief deel te nemen aan hun omgeving.
In de kinderopvang wordt gewerkt met vier pedagogische basisdoelen: emotionele veiligheid, persoonlijke competentie, sociale competentie en normen en waarden. De ontwikkeling van zelfredzaamheid krijgt vorm binnen deze pedagogische context.
Hoe kunnen de vier pedagogische basisdoelen richting geven aan het stimuleren van zelfredzaamheid en hoe kunnen ze bijdragen aan een gezamenlijke aanpak van pedagogisch professionals en ouders?

Wat is zelfredzaamheid?
Zelfredzaamheid gaat verder dan zelf aankleden. Het gaat om zelfzorgvaardigheden die passen bij de leeftijd, waarmee kinderen in hun basisbehoeften kunnen voorzien zonder directe hulp van volwassenen. Ook het maken van eenvoudige keuzes, plannen, het inschatten van risico’s en zelfstandig tot rust komen horen hierbij. Het oefenen van motorische vaardigheden draagt bij aan de ontwikkeling van zelfredzaamheid. Denk aan grove vaardigheden zoals rollen, lopen en balspelen of fijne vaardigheden zoals grijpen, knippen en ritsen. Wanneer volwassenen kinderen hierin van jongs af aan stimuleren, draagt dit bij aan hun autonomie, zelfvertrouwen en sociale competenties.

Afstemming tussen thuis en kinderopvang
Het is belangrijk dat zelfredzaamheid zowel op de kinderopvang als thuis wordt gestimuleerd. Zelfredzaamheid groeit door ervaringen en interactie met de omgeving. Het ontstaat in de wisselwerking tussen kind, thuis en het bredere pedagogische klimaat, zoals de kinderopvang.
Voor jonge kinderen zijn structuur, herhaling en voorspelbaarheid essentieel. Een kind gedijt goed wanneer het pedagogisch klimaat van thuis en de kinderopvang op elkaar zijn afgestemd. Verschillen in regels, instructies en ondersteuning kunnen leiden tot verwarring. Wanneer een kind kan vertrouwen op een klimaat dat overal vergelijkbaar is, zorgt dit voor meer ruimte om zelfredzaamheid te ontwikkelen.
Het creëren van een gedeelde visie is niet altijd eenvoudig. Sommige ouders zien de kinderopvang nog onvoldoende als een plek waar hun kind zich actief ontwikkelt. Dit kan het gesprek tussen ouder en pedagogisch professional problematisch maken. Andersom kan het voorkomen dat pedagogisch professionals de thuissituatie als belemmerend ervaren, bijvoorbeeld wanneer er thuis minder wordt geoefend. Een gezamenlijke kijk op de ontwikkeling van zelfredzaamheid vraagt dus afstemming tussen de kinderopvang en thuis. 

Zelfredzaamheid binnen de vier pedagogische basisdoelen
In de opleiding tot pedagogisch professional komt werken aan de vier pedagogische basisdoelen ruim aan bod, maar voor ouderschap bestaat geen opleiding. Van ouders verwachten we simpelweg dat zij hun vaardigheden als ouder gaandeweg aanleren of sterker nog: meteen al beheersen. Dit leidt tot een verschil in kennis, waarbij begrip en overbrugging noodzakelijk is. Hoe kunnen we ervoor zorgen dat er een wisselwerking plaatsvindt tussen kind, thuis en de kinderopvang? En hoe kunnen de vier pedagogische basisdoelen het uitgangspunt vormen van een duurzame samenwerking tussen pedagogisch professionals en de ouders bij de ontwikkeling van de zelfredzaamheid van het kind?

Emotionele veiligheid
Emotionele veiligheid, het eerste pedagogische basisdoel, is noodzakelijk voor de ontwikkeling van zelfredzaamheid. De pedagogisch professional geeft invulling aan dit basisdoel door onder andere een vast gezicht op de groep te zijn, het kind te kennen en betrokken te zijn. De pedagogisch professional doorziet hierdoor vaak goed of een kind hulp nodig heeft of dat iets zelf al lukt. Pedagogisch professionals kunnen met hun vaardigheden op een emotioneel veilige manier reageren op de behoeften van een kind. Anderzijds zijn ouders expert van hun kind, en kennen zij hun kind vaak het best. Bovendien voelt het kind zich in de meeste gevallen emotioneel het veiligst bij de ouders.
Wanneer pedagogisch professional en ouders samenwerken aan de ontwikkeling van zelfredzaamheid, is een gedeelde opvoedstijl helpend. Dit zorgt voor structuur, herhaling en voorspelbaarheid. Een democratische opvoedstijl waarbij warmte, aandacht en duidelijke kaders centraal staan, sluit goed aan bij het basisdoel emotionele veiligheid. Een kind voelt zich hierdoor gezien en veilig en krijgt de ruimte om binnen heldere grenzen dingen zelf te proberen.
Volwassenen kunnen een kind helpen door autonomie-ondersteunend te handelen. Zij erkennen gevoelens (‘Ik snap dat je het zelf wil doen’), ze geven betekenis (‘Trek je jas aan, want het is koud’) en geven keuzeruimte met grenzen (‘Dit boekje of dat boekje?’). Wanneer ouders en pedagogisch professionals dit op dezelfde manier doen, versterken zij elkaar.